Tanzimat yıllarında başlayan milliyetçi çalışmaları ilk siması, ilk yazarı Ahmet Vefik Paşadır. 1823 yılında İstanbul da doğmuştur. Babası Tercüman Ruhiddin Efendidir. Vefik Paşa ilk tahsilini aydın bir çevre içinde ve mühendishanenin bir kısmında yapmıştır. Sonra babası ile birlikte Paris’e gitmiş tahsiline orada devam etmiştir. Sonra çeşitli devlet hizmetinde bulunmuş, Paris elçiliği Edirne, Bursa valiliği, Darülfünun müderrisliği, Dahiliye Nazırlığı ve Sadrazamlık gibi vazifeler görmüştür. Bu vazifeler arasında Vefik Paşanın bir takım ikinci sınıf memuriyetleri de vardır. Fakat Vefik Paşa bu memuriyetlerin hiç birisinde uzun müddet kalmamış, titiz tabiatı her vazife ve çevre ile bağdaşmayan garip, acayip hareketleri yüzünden sık sık azledilmiş, bazen kısa bazen uzun müddet vazifesiz bırakılmıştır.
Vefik Paşa vezirlik rütbesini Meclis-i Mebusan reisi iken almıştır. Vazifesiz bırakıldığı zamanlarda daima ilmi ve edebi çalışmaları ile meşgul olmuştur.Baş vekillikten ikinci defa uzaklaştırıldıktan sonra hiç vazife almayarak ilim yolundaki çalışmalarına devam etmiştir. 1891 de Rumeli Hisarındaki yalısında ölmüştür.
Türkçe, Arapça, Farsça, Fransızca, İngilizce, Latince ve Yunan dilini bilen Ahmet Vefik Paşanın Türkçesi de orjinal bir dildir. Onun bazen yerine göre çok terkipli ve secili bir dil kullandığı, Arapça ve Acemce kelimelerle yüklü cümleler sıraladığı olmuştur. Bu dil bazen en sade bir halk dili, hatta halk söyleyişi şekline girmiştir. Bazı cümleleri de halkın kullanmadığı keyfi bir söyleyiş biçimiyle örülmüştür. Bununla beraber Ahmet Vefik Paşanın
Lehçe-i Osmani diye isimlendirmiş olmasına rağmen Türk dilinin bağımsızlığını tanıyor, hatta bunun için şuurlu emek sarf eder.

ESERLERİ
Avrupa daki Türkoloji hareketlerine büyük ilgi duyan Vefik Paşa, Türkiye de milliyetçi bir görüş ve düşünüşle dil, tarih, folklor alanlarında eserler vermiştir. Ebulgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Türk isimli kitabını Çağatay lehçesinden Osmanlı Türkçe’sine tercüme etmiştir. Bu suretle Orta Asya Türk Moğol tarihinin Osmanlılarca bilinmeyen bir kısmını Türkiye Türklerine tanıtmak ve bizim milli tarihimizin Osmanlılarda başlamadığını Türk’ün çok daha eski ve asil bir tarihi olduğunu meydana koymak gibi o çağlar için büyük ve faydalı hizmet görmüştür. Daha sonra Anadolu Türkçesi’nin ilk lügat kitabı olan Lehçe-i Osmani isimli mühim eserini yayınlamıştır. Bu eserin birinci kısmında asırlardan beri ilk defa olarak Türkçe sözler bir araya toplanmıştır. Gerçi eserde Fransızca dan , İtalyanca dan ve Yunanca dan girmiş bazı yabancı kelimeler yok değildir. Eserin sonlarında Arap ve Acem asıllarından gelen kelimelere de mühim bir yer ayırmıştır. Vefik Paşanın Osmanlı Türkiyesi’nde ilk defa Türkçe kelimelere geniş ölçüde yer veren bir lügat hazırlamış olması onun dil alanındaki milliyetçi düşüncelerinin faydalı tezahürlerinden biridir. Öyle ki bu eser Türkiye de kendinden sonraki milli lisan çalışmalarına örnek olmuş daha yeni dil araştırmaları için değerli bir kaynak vazifesi görmüştür. Vefik Paşa Lehçe-i Osmanisinde muhtelif Türk lehçeleri hakkında ilk defa bazı bilgiler vermiş, bu lehçelerin Türkiye ve Türkistan daki yayılış sahalarını belirtmiştir. Ayrıca eserinin Türk maddesinde çeşitli Türk kavimlerinin isimlerini saymış Türk tarihinin Hicretten beşbin sene evvel başladığna işaret etmiştir. Çağatay lehçesinin Uygurca nın bir devamı olduğunu, Uygurcanın bir yazı dili olmak dolayısıyla Türkler arasında yaygın bir dil olarak kullanıldığını söylemiştir. Onun bu eserde en dikkate değer bilgi Oğuzlar, Selçuklular ve Osmanlılar silsilesi hakkındaki kuvvetli görüşlere dayanan bilgileridir. Ahmet Vefik Paşanın yine milliyetçi bir görüşle hazırladığı üçüncü eseri Atalar sözü isimli Darb-ı Mesel mecmuasıdır. Paşa bu eserinde yedibin darb-ı mesel toplamış ve bunları oldukça muntazam bir harf sırasıyla tespit etmiştir. Eser Türk Darb-ı meseller üzerinde çalışacaklar için zengin bir kaynaktır. Bunlardan başka tarihe ait Hikmet-i Tarih ve Fezleke-i Tarih-i Osmani gibi eserler yazan ve bu eserleriylede gerek tarih anlayışına gerek Osmanlı tarihine dair kuvvetli fifkir ve bilgiler vermiştir.
AHMET VEFİK PAŞANIN TİYATROYA HİZMETLERİ
Vefik paşanın bu ünlü çalışmaları yanında edebiyatımızda Avrupa edebiyatından yaptığı çevirmelerinin de büyük hizmeti olmuştur. Onun en zevkli ve orjinal tercümeleri Klasik Fransız Komedi yazarı Molier den yaptığı çevirme ve adaptasyonlardır. İnsanların sosyal hayattan kaptıkları gülünç huyları belirten Molier komedilerini çok iyi kavrayan Vefik Paşa Türk halkındaki komedi anlayışını da iyi görerek bu çevirmelerle hem tiyatromuza hemde komedide milli zekamızın belirtilmesine hizmet etmiştir. Vefik Paşanın diğer tercümeleri içinde Viktor Hugo nun Hernani isimli tanınmış dramı, Volter in Micro Mega sı, Lessage’nin Gilbilas ve Fenolonun Telemak romanı vardır. Vefik Paşa bu son eseriyle Türkçe’ye ilk tercümesini dil bakımından ağır ve külfetli bulduğu için daha sade bir dille çevirmeye çalışmıştır. Böylece Tanzimat Tiyatrosu bir taraftan Namık Kemal, Ali Bey ve arkadaşlarının çalışmalarıyla Türkiye de o zaman için başarılı bir sahne hayatı kurarken öte yandan ilk adaptesini 1869 da yayınlayan Vefik Paşa nın adapte ve tercüme ettiği eserlerle daha zengin ve daha başarılı sahne eserlerine kavuşmuştur. Vefik Paşa Molier in bir kısım eserlerini Türkçe’ye tercüme etmiş bir kısmını da Türk Osmanlı hayat ve adetlerine uydurarak tiyatro adaptasyonuna orjinal bir sanat değeri kazandırmıştır. Onun sahne eserlerinde yerli karakterlere, yerli ağızlara dikkat ettiği, şahısları mesleklerinin ve ya mensup oldukları zümrelerin dili ile konuşturduğu görülür. Manzum tercümelerindeki dil sadedir fakat bu mısralarda vezin ve söyleyiş bakımından bir ahenk ve ustalık yoktu. İlk adaptasyonları 1869 da yayınladığı Zor Nikah ve Zoraki Tabib isimli eserleridir.
Türk sahnesinde tercümelerinden çok adaptasyonları tutulmuş ve sevilmiştir. Yine 1869 da basılan Yorgaki Dandini adaptasyonu da onun en başarılı eserleri arasındadır. Molier den tercüme ve adaptasyonlarının sayısı on altıdır. İnfial-i Aşk, Don Civani, Tabibi Aşk, Adamcıl, Zor Nikah, Zoraki Tabib, Tartüf, Azarya, Yorgaki Dandini, Okumuşlar, Dekbazlık, Meraki, Kocalar Mektebi, Savruk, Kadınlar Mektebi, Dudu Kuşları.
TERCÜMELER
- - Adaptasyonlar
Vefik Paşa nın bunlardan başka yine Fransızca dan iki perdelik Arslan Avcıları isimli komedi tercümesi vardır.